Home اخبار نيمه روشن مبارك/وداع مبارك
نيمه روشن مبارك/وداع مبارك
0

نيمه روشن مبارك/وداع مبارك

0
0

رييس‌جمهور اسبق مصر درگذشت

وداع مبارك

ميثم سليماني

روز گذشته تلويزيون رسمي مصر اعلام كرد كه حسني مبارك رييس‌جمهور اسبق اين كشور در سن 91 سالگي درگذشت. حسني مبارك را مي‌توان عاقبت‌بخير‌ترين رهبري در جهان عرب دانست كه در دوره تحولات كشورهاي عربي موسوم به بهار عربي داستانش به خوبي پايان يافت. اگر سري به كشورهايي كه ديكتاتورهاي آنها سرنگون شدند، بزنيم شايد بهترين سرنوشت براي حسني مبارك رقم خورد. زين‌العابدين بن علي، رييس‌جمهور تونس كه بلافاصله با شروع روند انقلاب‌هاي عربي در اين كشور سمت خود را ترك كرد و به عربستان گريخت، سپتامبر 2019 در يك سكوت خبري در عربستان درگذشت. معمر قذافي، رييس‌جمهور ليبي نيز به شكلي فاجعه‌بار توسط مخالفان خود پس از سرنگوني كشته شد. علي عبدالله صالح نيز اگرچه توانسته بود از تحولات عربي جان سالم به در ببرد و حتي در آينده يمن پس از كناره‌گيري نيز نقش ايفا كند اما در نهايت به دست نيروهاي حوثي در يك ماشين كشته شد و حتي مراسم ويژه‌اي براي خاكسپاري او برگزار نشد. اما حسني مبارك با هيچ‌يك از اين چالش‌ها روبه‌رو نشد. او كه در سال 2011 پس از تظاهرات گسترده مردمي مجبور به كناره‌گيري شد، مصر را ترك نكرد، بلكه به شرم‌الشيخ رفت و تحت مراقبت‌هاي ويژه پزشكي قرار گرفت. هرچند او چندباري به دادگاه آورده شد تا به اتهامات خود پاسخ دهد، اما در عين ناباوري فردي كه تا چند وقت قبل سرپا ديده مي‌شد كه كشور را اداره مي‌كرد جلسات دادگاه را روي تخت بيمارستان نظاره مي‌كرد و به اتهامات خود پاسخ مي‌داد. پس از كودتاي سال 2013 و بركناري محمد مرسي، رييس‌جمهور منتخب مصر عملا فشارها از حسني مبارك برداشته شد و رفته‌رفته به سمت بازگشت به زندگي عادي قرار گرفت. تنها تفاوت زندگي او با گذشته اين بود كه ديگر قدرت نداشت و تحت مراقبت ويژه پزشكي بود. اين در حالي بود كه محمد مرسي رييس‌جمهور پيشين مصر و فردي كه پس از مبارك به شكل دموكراتيك بر مسند امور قرار گرفت، بدون هيچ‌گونه امكانات پزشكي و مراقبتي خاصي سال گذشته در زندان درگذشت و محكوميت‌هاي سنگيني نيز براي او در دادگاه‌هاي متعدد در نظر گرفته شد. اما در حالي كه قيام اصلي مردم عليه حسني مبارك بود اما او با كمترين مجازات ممكن مواجه شد. او روز گذشته در حالي در سن 91 سالگي درگذشت كه نه تنها هيچ مجازاتي نشد بلكه تحت بهترين شرايط درماني آن هم به علت كهولت سن درگذشت. هنگامي كه او با تخت بيمارستان در دادگاه و در دوره محمد مرسي به دادگاه مي‌آمد هيچ‌كس تصور نمي‌كرد چند سال بعد مرسي زودتر از مبارك و در زندان بميرد. گفته مي‌شود كه مبارك در اين سال‌ها بيشتر در بيمارستان نظامي واقع در جنوب قاهره بوده است. او يك اتاق مشرف به رودخانه نيل را در اختيار داشت و اين در حالي بود كه با اتهامات سنگيني در خصوص فساد اداري و قتل معترضان روبه‌رو بود.

با اين حال بايد گفت كه حسني مبارك در دوره‌اي شكست‌ناپذير به نظر مي‌رسيد. او از چندين سوء قصد جان سالم به در برد و به نوعي توانست جنبش اخوان را در داخل مصر سركوب و به مدت 30 سال سكاندار اداره اين كشور باشد. با اين حال پايه قدرت او بر مبناي اتحاد با غرب ساخته شده بود و در نهايت هنگامي كه موج عظيمي از ناآرامي عليه او شكل گرفت به ناگاه ديد هيچ‌كس
پشت‌سر او قرار ندارد. او پس از 18 روز اعتراض و هنگامي كه خيابان‌هاي مصر مملو از ميليون‌ها نفر از جمعيت شده بود، مجبور به استعفا شد و در روز 11 فوريه 2011 افسانه شكست‌ناپذيري او فروپاشيد. بسياري او را فرعون زمانه مصر مي‌ناميدند، اما سرنوشت او بي‌شباهت به شاه مخلوع ايران نبود ولي در تصميم دو راه متفاوت را در پيش گرفتند. شاه ايران اختيارات را به نخست‌وزير داد و از كشور خارج شد، اما حسني مبارك رييس‌جمهور مصر در كشورش ماند تا سرنوشت او در داخل مصر رقم بخورد.

با اين وجود مبارك تصور مي‌كرد مي‌تواند با خانواده به استراحتگاه دريايي خود يعني شرم‌الشيخ نقل مكان و در آنجا به استراحت بپردازد و روزها و سال‌هاي آخر عمر خود را سپري كند. اما اين گونه نشد زيرا معترضان در طول 18 روز اعتراض 800 تن از عزيزان‌شان را از دست دادند و معتقد بودند كه مبارك و پسرانش در اين جريان نقش داشتند.

فشار عمومي در آن دوران باعث شد تا در نهايت مبارك به همراه فرزندانش دستگير شوند. مبارك به بيمارستان منتقل شد، علا و جمال مبارك كه روزي مانند شاهزادگان در مصر بودند به زندان رفتند و در انتظار محاكمه قرار گرفتند.

هنگامي كه در آگوست سال 2011 مردم مصر به شكلي شگفت‌زده مبارك را روي تخت بيمارستان و در قفس دادگاه ديدند بسياري از مسائل تغيير كرد. شايد هيچ‌گاه مردم مصر تصور نمي‌كردند فرعون زمانه مصر را در قفس و روي تخت ببينند. شايد سقوط اينچنيني جايگاه مبارك براي او ترحم جلب كرد و شايد مردم مانند سابق عليه او نبودند و ديگر نمي‌خواستند از او يك انتقام سخت بگيرند. هرچند او در دادگاه بدوي به حبس ابد محكوم شد اما در دادگاه تجديدنظر اين راي باطل و دستور رسيدگي مجدد به پرونده او داده شد. در نهايت با پايان يافتن دولت اخواني با كودتاي نظامي عملا سخت‌گيري گذشته عليه مبارك ادامه پيدا نكرد و او در نهايت رسما تبرئه شد. مبارك هيچ‌گاه به‌طور رسمي از جايگاه خود استعفا نداد بلكه اين ساير مقام‌هاي مصري بودند كه اعلام كردند حكومت مبارك به پايان رسيده است.

حسني مبارك در دوره‌اي درگذشت كه در راس قدرت در حكومت مصر نبود. هنگامي كه بر مسند رياست‌جمهوري نشست شايد تصور نمي‌كرد اين اتفاق راحت و حتي ساده رخ دهد. در سال 1981 او هنگامي كه در كنار انور سادات مشغول تماشاي رژه نظامي بودند مورد سوء قصد قرار گرفتند. سادات در همان زمان مرد اما مبارك زنده ماند و جانشين سادات شد. همين موضوع تبديل به بهانه‌اي براي سركوب گروه‌هاي اسلام‌گرا به ويژه اخوان شد. مبارك شرايط بسيار سختي را براي اخوان در مصر رقم زد و تا حد زيادي آنها را نيز سركوب كرد. از طرفي نيز او خود را پايبند توافق كمپ ديويد مي‌دانست كه ميان اسراييل و مصر به امضا رسيد و طي آن مصر، اسراييل را به رسميت شناخت. ولي در سوي ديگر مصر تحت حاكميت مبارك به دنبال حل مناقشه اسراييل و فلسطين بود و همين موضوع باعث شد تا غرب به او اعتماد كند. مبارك با ايجاد يك ساختار كاملا پليسي و امنيتي 30 سال بر مصر حكومت و تلاش كرد يك حكومت غير ديني را شكل دهد. بسياري معتقدند كه مبارك به يك چيز اعتقاد داشت و آن اين بود كه ثبات از هرگونه پيشرفت و گامي به جلو مهم‌تر است. اما نبايد فراموش كرد كه در طول تاريخ ديكتاتورها مي‌ميرند و اين تاريخ است كه آنها را قضاوت مي‌كند.

نيمه روشن مبارك

حجت‌الله جودكي

حسني مبارك كه ديروز در 91 سالگي درگذشت 3 دهه در قدرت بود و يك دهه بود كه از قدرت بركنار شده ‌بود. در جمله عيوب او، سخن‌ها رفته است اما هنرهايش كمتر مورد بررسي قرار مي‌گيرند. امروز با توجه به گذشت 9 سال از بركناري مبارك از قدرت خيلي ساده‌تر مي‌توان ميراث مبارك براي مصر را ارزيابي كرد. امروز حسني مبارك را به عنوان ديكتاتور پيشين مصر كه با انقلابي مردمي از كرسي حكومت كنار گذاشته‌ شد، مي‌شناسيم، اما 3 دهه حكومت او فقط منحصر به ديكتاتوري و سركوب مخالفان سياسي نيست، حاكميت حسني مبارك، ويژگي‌هاي ديگري هم داشت كه عملكرد جانشينان مبارك در حاكميت مصر، چه در دوران حكومت كوتاه اخوان‌المسلمين و چه در دوران حاكميت نظامي و غيرنظامي عبدالفتاح سيسي، باعث شده است تا ساده‌تر بتوان در مورد عملكرد او قضاوت كرد. در 10 سال گذشته اتفاقات مهم و متعددي در منطقه رخ داده است، اتفاقاتي كه گاهي به ‌رغم تمامي سركوب‌ها، خودكامگي‌ها و فساد حسني مبارك، او را نسبت به بسياري از حاكمان يا دستگاه‌هاي حكومتي كه بعد از خيزش‌هاي موسوم به بهار عربي شكل گرفتند، موفق‌تر نشان مي‌دهد. در سال‌هاي 2010 و 2011 تصور عمومي در كشورهاي عربي بر اين بود كه جنبش اخوان‌المسلمين مي‌تواند منجي اين كشورها از دهه‌هاي حكومت‌هاي خودكامه، ديكتاتوري‌هاي نظامي و سلطنتي باشد. اما تجربه مصر نشان داد كه اسلام‌گرايي به سبك اخوان‌المسلمين در اداره كشوري همچون مصر ناكارآمد و ناكام است. كساني كه بعد از انقلاب مصر قدرت را در اختيار گرفتند نه تنها موفق نشدند، الگوي موفقي جايگزين حكومت حسني مبارك كنند بلكه در ادامه با پيوندهايي كه در ارتباط با داعش و گروه‌هاي تروريستي ديگر در منطقه غرب آسيا و شمال آفريقا پيدا كردند، حيثيت و خوشنامي اسلاف جنبش اخوان‌المسلمين را نيز بر آب دادند. اخوان‌المسلمين در كشورهاي عربي سابقه بسيار روشن و خوشنامي داشت و هيچگاه تصور نمي‌شد كه اگر كار به سوداي قدرت و حكومت برسد، گروه‌هايي كه ادعاي نسبت با جنبش اخوان‌المسلمين دارند به باتلاق تروريسم و سلفي‌گري افراطي بيفتند. حسني مبارك 4 دهه پيش، وارث حكومت انور سادات شد. مصر در دوران سادات، مسير گذار سختي را پشت سر گذاشته ‌بود تا جايي كه انور سادات هم در امواج اين گذار سخت، خودش گرفتار گلوله مخالفانش شد و قرباني شد. اما تلاش‌هاي سادات براي حل مسائل مصر در داخل و خارج، زمينه‌ها را براي توفيق جانشينش، حسني مبارك ايجاد كرد. انور سادات به اين نتيجه رسيده ‌بود كه فقر و عقب‌افتادگي در مصر به جايي رسيده كه ديگر توان ادامه جنگ و درگيري در خارج از كشور ندارد. جنگ با اسراييل و هزينه‌هاي سرسام‌آور آماده‌باش دائم ارتش مصر براي جنگ با اسراييل، اقتصاد مصر را به مرز ورشكستگي كشانده‌ بود. نكته ديگر اين بود كه جنگ مصر با اسراييل عمدتا براي مصر نتيجه‌اي جز شكست در بر نداشت. به ويژه در جنگ 1967 بخش بزرگي از سرزمين‌هاي عربي به اشغال اسراييل درآمده‌ بود. اگرچه سادات توانست در جنگ 1973 بخشي از سرزمين‌هاي اشغالي مصر را از اسراييل بازپس بگيرد ولي همچنان بسياري از سرزمين‌هاي مصر در اختيار اسراييل باقي ماند. صلح سادات زمينه بازگشت شبه‌جزيره سينا را به مصر فراهم كرد و در نتيجه كنترل كانال سوئز مجددا در اختيار مصر قرار گرفت. اقتصاد مصر از درآمد ترانزيت كانال سوئز، درآمد فوق‌العاده‌اي به دست مي‌آورد و بازگشايي اين كانال باعث شد تا اقتصاد در حال سقوط مصر جان تازه‌اي پيدا كند.

به ياد مي‌آورم در دوراني كه در سفارت ايران در مصر مسووليت داشتم، درآمد مصر از اين كانال 5 تا 6 ميليارد دلار بود. به اضافه اينكه صلح باعث شد تا هزينه‌هاي جنگ و خريدهاي بزرگ تسليحاتي هم از دوش مصر برداشته ‌شود و به اضافه اينكه نزديك شدن مصر با بلوك غرب، كمك‌هاي نظامي و توسعه‌اي امريكا را هم براي مصر به ارمغان آورد كه رقم آن تا 3 ميليارد دلار در سال مي‌رسيد. كاهش هزينه‌ها، افزايش درآمدها و دريافت كمك‌هاي خارجي باعث شد كه زمينه براي بهبود شرايط اقتصادي براي مصر فراهم شد. هر چند همه اين نتايج محصول تلاش‌هاي انور سادات بود اما قتل سادات به او فرصت نداد تا از محصول تلاش‌هاي خود بهره‌مند شود و زمينه‌هاي بهبود شرايط مصر را براي جانشينش به جا گذاشت. ترور انور سادات يك ميراث ديگر هم براي حسني مبارك به جا گذاشته‌ بود: مبارزه با قدرت گرفتن رو به گسترش گروه‌هاي افراط‌گرا و اسلام‌گرايان وابسته به اخوان‌المسلمين. در زمان مبارك تقريبا همه گروه‌هاي اسلام‌گرا دچار استحاله شدند. سركوب گسترده گروه‌هاي اسلام‌گرا به بهانه ترور انور سادات بسياري از سران و اعضاي گروه‌هاي اسلامي را راهي دادگاه‌ها كرد كه بسياري از آنها به جوخه اعدام سپرده و بسياري نيز راهي زندان‌ها شدند. آنها كه بيرون از زندان مانده ‌بودند بلافاصله بعد از اشغال نظامي افغانستان از سوي اتحاد جماهير شوروي، راهي افغانستان شدند تا در جهاد تازه در مقابل شوروي مشاركت كنند. سركوب و مهاجرت اسلام‌گرايان يك رقيب جدي را از عرصه سياسي مصر براي حسني مبارك حذف كرد. گروه بزرگي از رهبران گروه‌هاي اسلام‌گرا در زندان‌هاي مصر دچار دگرديسي فكري شدند. من به ياد دارم كه در طول دوران حكومت حسني مبارك، رهبران جماعت اسلامي كه مسوول ترور انور سادات بودند 24 كتاب تحت عنوان تجديد نظر منتشر كردند. در يكي از اين كتاب‌ها، سران جماعت اسلامي اعلام كردند كه از نظر آنها انور سادات، رييس‌جمهور پيشين مصر كه به دستور آنها ترور شد شهيد محسوب مي‌شود. استحاله و دگرديسي گروه‌هاي اسلام‌گرا در زندان‌هاي مصر بسيار وسيع بود و بسياري از آنها از زندان‌ها آزاد شدند و به فعالان ميانه‌رو تبديل شدند. حسني مبارك در ادامه دوران حكومتش تلاش كرد، فضاي باز سياسي ايجاد كند. سال 2005 برگزاري انتخابات در مصر اجازه داد تا 84 نماينده از اخوان‌المسلمين وارد پارلمان مصر شوند. هر چند به دليل ممنوعيت فعاليت سياسي هيچ يك از اين نمايندگان به عنوان عضو اخوان‌المسلمين در انتخابات شركت نكرده ‌بود اما براي همگان روشن بود كه سبقه سياسي آنها وابسته به اخوان است. اتحاديه‌هاي صنفي و سنديكاها در دوران مبارك فعال شدند و سنديكاي مهندسان، روزنامه‌نگاران و اصناف ديگر به‌ شدت فعال بودند و حتي اجازه داشتند، اظهارنظرها و انتقادهاي تند خود را عليه حكومت مبارك مطرح كنند. پيشرفت ديگري كه در دوران حسني مبارك رخ داد، گسترش فضاي مجازي و ارتباطات در مصر بود. در آن دوران در حالي كه اينترنت و شبكه‌هاي اجتماعي به عنوان يك پديده نوظهور در حال ورود به خاورميانه بود، تعداد كاربران شبكه‌هاي اجتماعي در دهه اول قرن بيست‌و‌يكم به شكل روزافزوني افزايش پيدا مي‌كرد و اينترنت پرسرعت به شكل گسترده‌اي در اختيار جوانان و اقشار جامعه قرار مي‌گرفت. بسياري از اين مسائل را امروز مي‌توان به عنوان دستاوردهاي حسني مبارك حساب كرد، دستاوردهايي كه به دليل عملكرد ضعيف و مخرب جانشينان او امروز به ‌رغم سركوب‌ها و ديكتاتوري حسني مبارك، باعث ارزيابي مثبت از عملكرد او شده است. نه اخوان‌المسلمين و نه عبدالفتاح سيسي در حفظ و بهبود اين دستاوردها موفق نبوده‌اند و بر خلاف حسني مبارك مسير سركوب، خشونت و خفه كردن صداي منتقد و مخالف را در پيش گرفتند. حسني مبارك به ‌رغم اينكه شايد به دليل 3 دهه ديكتاتوري هيچگاه در افكار عمومي مصر عملا بخشيده نشود اما به دليل خدمات، كارآمدي و عملكردهاي مثبت بعد از بركناري مورد نفرت افكار عمومي نبود و ملت مصر بر خلاف هم‌قطارانش در ليبي، عراق، تونس و سودان دنبال تنبيه، اعدام و بي‌آبرويي او نرفتند.

LEAVE YOUR COMMENT

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *