Home انتخاب سردبیر دکتر علی تفکری در گفت و گو با سخن معلم عنوان کرد:ضرورت عبور از حافظه‌محوری و توجه به نقش ابزار و روش های نوین آموزشی
دکتر علی تفکری در گفت و گو با سخن معلم عنوان کرد:ضرورت عبور از حافظه‌محوری و توجه به نقش ابزار و روش های نوین آموزشی

دکتر علی تفکری در گفت و گو با سخن معلم عنوان کرد:ضرورت عبور از حافظه‌محوری و توجه به نقش ابزار و روش های نوین آموزشی

0
0

لیلا مهداد/سخن معلم: تخیل و تقویت آن، یکی از مفاهیمی است که در جهان امروز سعی می‌شود در تعلیم و تربیت و نوآوری و تحول در این عرصه موردتوجه قرار گیرد. تخیل می‌تواند بعنوان ظرفیتی فکری و ذهنی یا حتی یک بیماری یا عارضه خطرناک تلقی شود؛ بنابراین باید بین سطوح مختلف تخیل تمایز قائل شد.  گاهی تخیل، اشتغال ذهنی است که با واقعیت مطابقت ندارد؛ این نوع تخیل را خیال پردازی می‌گوییم. گاهی تخیل  به شکل بیمارگونه (پارانویید) ناظر بر تفسیر پدیده‌هاست. گاهی هم قابلیت تصور امور است به‌گونه‌ای متفاوت با آنچه تجربه شده است؛ در این حالت تخیل به معنای ابداع و توان ارائه راه‌حل‌های سودمند برای انواع مسائل به شمار می‌آید. این نوع تخیل که بستر خلاقیت است و به خلق منجر می شود، یک ظرفیت است. آنجاست که حافظ می‌گوید: (خیال روی تو در کارگاه دیده کشیده‌ام ) در این موقعیت است که خیال، خلاقانه می‌تواند دست به خلق بزند. درواقع زمانی که ذهن کودک و نوجوان بتواند بدون هر محدودیتی، خیال پردازی کند، این امکان وجود دارد که به کاوش مسیرهای ناشناخته بپردازد و ایده‌های تازه‌ای خلق کند. این ظرفیت البته دارای جلوه‌های مختلفی است که دامنه‌اش در حوزه‌های روانشناسی، منطق، فلسفه، ادبیات و هنر و علم گسترش می‌یابد.

در ادامه پای صحبت‌های علی تفکری عضو شورای مرکزی سازمان معلمان ایران و  مدیر دبیرستان فرهنگ منطقه دو تهران نشسته‌ایم تا از خلاقیت و راهکارهای شکوفایی آن در نظام آموزشی بگوید. او راهکارهایی هم برای خلق خلاقیت در دوران کرونا و  آموزش از راه دور دارد.

 

یکی از ایرادات وارده به نظام آموزشی ایران حافظه‌محور بودن  این نظام است. نتیجه این رویکرد چیست؟

وزیر آموزش‌وپرورش در آذرماه امسال پیامی خطاب به همایش انجمن مطالعات درسی داشت؛ پیامی با این مضمون: لازمه چرخش محتوای آموزش و پرورش از حافظه‌محوری به مهارت‌محوری و تربیت، تغییر در برنامه درسی و تربیت متوازن در تمام ساحت‌ها براساس برنامه‌های درسی است. واقعیت این است که  اگر مدارس ما به‌جای توجه به حافظه‌محوری، پژوهش‌محور شوند و خلاقیت را در دانش‌آموزان‌ تقویت کنند، دیگر شاخص‌هایی مثل معدل کتبی امتحان نهایی و رتبه‌های کنکور، تنها ملاک سنجش دانش‌آموزان به شمار نمی‌رود.

 

کمی شفاف‌تر به این مساله بپردازید؟

چه بسا دانش‌آموزانی که خلاق‌‌اند اما نمره پایین می‌گیرند؛ در حالی که از طرف نظام آموزشی مورد بی‌اعتنایی قرار می‌گیرند و این بی‌اعتنایی، در نهایت آنها را به رکود می‌رساند. در مقابل دانش‌آموزانی داریم که چندان خلاق نیستند؛ اما مطالب کتاب را حفظ می‌کنند، البته نمره بالایی هم می‌گیرند؛ اینجا نظام آموزشی به آنها برچسب خلاق و باهوش می‌زند. این در حالی است که نظام ارزشیابی هم غالبا سطحی نگر است و  تنها قادر است آموخته‌های سطحی را بسنجد.

از دیدگاه بلوم، نظریه‌پرداز روانشناسی آموزش یادگیری، سطوح یادگیری عبارتند از: به ذهن‌سپاری، فهم، به‌کارگیری، تحلیل، نقد، ارزیابی و البته خلق، که عالی‌ترین سطح شناخت است. در حالیکه ما در همان سطح اول یعنی به ذهن‌سپاری یا حافظه‌محوری مانده ایم.

 

بازتاب نظام آموزشی حافظه‌محور، چه آینده‌ای را متصور می‌کند؟

نظام آموزشی حافظه‌محور، درواقع دانش‌آموزان را به سمت کتاب‌های کمک‌آموزشی هدایت می‌کند. حقیقت این است که در چنین نظامی، در پایان هر فصل پرسش‌هایی مطرح می‌شود تحت عنوان خودآزمایی؛ مقوله‌ای که خواه‌ناخواه دانش‌آموزان را به سمت کتاب‎‌های کمک ‌آموزشی ترغیب می‌کند. درواقع نظام آموزشی حافظه‌محور نه تنها باعث پیشرفت دانش‌آموزان خلاق نمی‌شود؛ بلکه به نوعی عاملی بازدارنده برای پرورش ذهنی و فکری دانش‌آموزان به حساب می‌ِآید. شوربختانه تفاوت نسل قدیم و جدید ما تنها در خط جزوه‌ها و جلد کتاب‌هاست وگرنه اطلاعات از این نسل به نسل بعدی منتقل می‌شوند و این نتیجه نگرش حافظه‌محور در نظام تعلیم و تربیت است.

 

ابزارهای آموزشی در نظام آموزشی ایران چه کاستی‌هایی به خود می‌بینند که ما نمی‌توانیم شاهد شکوفایی خلاقیت دانش‌آموزان باشیم؟ اصلا ابزارهای آموزشی در شکوفایی خلاقیت تاثیرگذار هستند یا خیر؟

رسانه‎‌ها و ابزار آموزشی امکاناتی هستند که اگر در فرآیند یادگیری درست و بجا استفاده شوند، می‌توانند در مفهوم‌سازی و ساخت دانش به دانش‌آموزان کمک کنند، البته باید تفکیک قائل شد میان رسانه و ابزار آموزشی. متاسفانه این روزها  این دو بسیار خلط می‌شوند. مثلا کتاب، نمودار، تصویر، نقشه، فیلم و هر آنچه باعث انتقال به یادگیرنده می‌شوند را باید رسانه آموزشی به حساب آورد، نه ابزار آموزشی. اما در کنار رسانه، ممکن است معلم از وسایل و ابزاری هم استفاده کند که رسانه محسوب نمی‌شوند؛ یعنی ناقل پیام نیستند؛ اما به تفهیم بهتر موضوع آموزش کمک می‌کنند. اینها ابزار آموزشی هستند.

 

و یک مثال.

به عنوان مثال معلم برای تفهیم حواس پنجگانه به دانش‌آموز از سنگ، پرتقال، گل ،نمک و سوت استفاده می‌کند. درواقع او دارد از ابزار آموزشی برای تفهم بهتر آموزش بهره می‌برد. بعضا موضوعات درسی طوری به ابزار آموزشی وابسته می‌شوند که بدون کاربرد آن وسایل، امکان تفهیم موضوع درسی میسر نیست. مثلا در درس علوم بدون میکروسکوپ نمی‌توان سلول‌های پوست پیاز را به شکل مستقیم دید، بنابراین درک دانش‌آموز از مفهوم سلول به کاربرد این وسیله در فرایند آموزش وابسته است.

 

بهره بردن از این ابزار تاثیری در ترغیب دانش‌آموزان به یادگیری و نمود پیدا کردن خلاقیتشان دارند؟

استفاده از ابزار آموزشی متنوع در دروس گوناگون باعث می‌شود که تجربه‌های یادگیری شکل بگیرند. این ابزار باعث می‌شوند تا شوق یادگیری در دانش‌آموزان افزایش یابد. درواقع این ابزارها در زمان آموزش صرفه‌جویی می‌کنند و به تفهیم بهتر مطلب کمک می‌کنند. همچنین این ابزارها کمک می‌کنند تا یادگیری عمیق‌تر، سریع‌تر و پایدارتر صورت بگیرد.

 

آیا در راستای آموزش می‌توان از هر ابزار آموزشی بهره برد یا متر و معیاری برای انتخاب این ابزارها باید در نظر گرفت تا به نتیجه مطلوب‌تری رسید؟

انتخاب ابزار آموزشی مطلوب برای تفهیم هر موضوع درسی به عوامل مختلفی وابسته است. مثلا معلمی که بر روش تدریس مبتنی بر حفظ و تکرار پاسخ‌ها تاکید دارد و اجازه اکتشاف و تجربه فردی را به دانش‌آموز نمی‌دهد، طبیعی است که خودش را بی‌نیاز از امکانات و ابزارهای متنوع می‌بیند. چرا؟ چون از دید چنین معلمی مقصد آموزش، انتقال پاسخ‌‎های صحیح است؛ نه درگیر کردن دانش‌آموزان در مفهوم‌سازی. اما در مقابل، در یک روش تدریس یادگیرنده‌محور که قصد آموزش، شکل‌گیری یادگیری پایدار در دانش‌آموز است، ابزارهای آموزشی طوری انتخاب می شوند و به کار گرفته می‌شوند که بیشترین نقش را در شکل‌گیری تجربه‌های عینی و مستقیم داشته باشند.

نکته دیگر این که در امروزه با چالش غیرحضوری شدن آموزش، نظام آموزشی، مثل خیلی از بخش‌های دیگر، ناگزیر به دستیابی به کارکردهای جدید فناوری شده است. در این نگاه، نقش تاثرگذار فناوری‌ها در بکارگیری ابزار و رسانه‌های آموزشی برای تقویت یادگیری دانش‌آموزان غیرقابل انکار است. درواقع استفاده صحیح معلم‌ها از ابزار و رسانه‌های آموزشی، می‌تواند جریان یادگیری را تسهیل کند و باعث ملموس­تر و عینی‌تر شدن آموخته‌ها شود.

 

نظام آموزشی ما ناخواسته وارد فضای مجازی شد. در چنین شرایط و فضایی نقش معلم‌ها در ایجاد خلاقیت و سهولت تدریس چه خواهد بود؟

با توجه به این که در کشور ما، تدریس مجازی تقریبا پدیده‌ای نوظهور است؛ اما صرف برگزاری کلاس‌های مجازی کافی نیست. آنچه اهمیت دارد خلاقیت در تدریس دروس و ایجاد جذابیت و سهولت در آموزش مجازی است. متاسفانه اغلب معلم‌ها از قبل تجربه آموزش مجازی را نداشتند و پدیده کرونا باعث شد این نوع آموزش را تجربه کنند. هرچند بعضی از معلم‌ها در این فضا آموزش موفقی نداشتند! از جمله دلایل عدم موفقیت، نگرش منفی آنها به این نوع از آموزش و البته نادیده گرفتن تاثیر خلاقیت در آموزش مجازی را می‌توان نام برد. البته باید قبول کنیم تدریس مجازی به دانش‌آموزانی که تجربه حضوری و تعامل با معلمان را دارند، بسیار دشوار است. اما معلمان  با ایجاد جذابیت و پویایی در فضای مجازی، می‌توانند تا حدودی در یادگیری دانش‌آموزان‌شان موثر باشند. درواقع  این هنر معلمان است که با به کارگیری خلاقیت در تدریس می‌توانند از این مرحله، یعنی آموزش مجازی عبور کنند.

 

و این که چه راهکارهایی می‌توان برای جذابیت بیشتر آموزش مجازی در پیش گرفت؟

ابزارها و رسانه‌های آموزشی تلفیقی از صوت، متن، انیمیشن و .. می‌توانند در شرایط مجازی بودن آموزش باعث جلب توجه دانش‌آموزان به یادگیری شوند. استفاده از همراه‌معلم هم می‌تواند تعامل را ارتقا دهد و مشارکت‌های گروه‌های دانش‌آموزی را فراهم آورد. استفاده از آموزش معکوس؛ در این روش دانش‌آموزان با کمک ویدئوهای آموزشی آفلاین دروس را از قبل یاد می‌گیرند و در کلاس های آنلاین معلم فقط به رفع اشکال آنها می پردازد.

استفاده از بازدیدهای مجازی فارغ از زمان و مکان هم می‌تواند در دورسی مانند علوم، تاریخ و جغرافیا کارآمد باشند. و دهها روش دیگر مثل ساخت پاورپوینت و پادکست توسط دانش آموزان و تشکیل اتاق فکر و گفت و گو در شبکه شاد به منظور شرکت دادن دانش آموزان در مباحث درسی و تبادل نظرات و به اشتراک گذاری فیلم ها و کلیپ های آموزشی و پی دی اف و فایل های صوتی، از جمله راهکارهایی است که به جذاب شدن آموزش در فضای مجازی کمک می کند.

LEAVE YOUR COMMENT

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *