Home انتخاب سردبیر در حاشيه «انقلاب ناانديشيدني در ايران»
در حاشيه «انقلاب ناانديشيدني در ايران»

در حاشيه «انقلاب ناانديشيدني در ايران»

0
0

انقلاب فراسوي نظريه‌هاي غربي

مرتضی ویسی

شايد هيچ پديده به مانند انقلاب 57 طي يك صد سال اخير مورد توجه مورخان و محققان حوزه‌هاي مختلف علوم انساني قرار نگرفته باشد. انقلاب اسلامي ايران در شرايطي رخ داد كه يكي از غير قابل پيش‌بيني‌ترين وقايع جهان مي‌نمود. كشوري كه براي بسيار نماد ثبات و قدرت منطقه بود در كوتاه‌ترين زمان ممكن فروپاشيد و حيرت‌آورتر اينكه نظامي ديني در پي آن سر بر آورد كه منشا تحولات و اتفاقات زيادي نه تنها در منطقه بلكه در دنيا شد. اين امر و اهميتي كه در پي آن به وجود آمد عالمان و محققان حوزه علوم انساني را به تكاپو واداشت تا بيشتر بتوانند اين اتفاق غير قابل پيش‌بيني و متناقض را درك كنند. علت اين امر هم بيش از هر چيز به علت چارچوب‌هاي تحليلي و ابزار نظري بود كه دانشگاه‌هاي غرب براي شناخت ايران و به طور كل خاورميانه به كار مي‌گرفتند اما انقلاب ايران به آنها ثابت كرد اين تئوري‌ها براي شناخت كشوري مانند ايران بسيار ناكارآمد و غير قابل استفاده است. به همين دليل بيشتر نهادهاي مربوط به ايران‌شناسي اقدام به تاسيس كرسي‌ها و حتي تربيت افرادي جهت تحقيق و بررسي روي  اين  پديده  مهم كردند.
مهم‌ترين دستاورد اين امر موج گسترده‌اي از تحقيقات و تاليفات در سراسر جهان و دانشگاه‌هاي معتبر دنيا درباره انقلاب ايران است كه به جرات مي‌توان گفت تنها بخش كوچكي از اين تحقيقات تاكنون به فارسي ترجمه و در اختيار مخاطبان فارسي زبان قرار گرفته است. بسياري از اين تحقيقات يا مورد توجه مترجمان قرار نگرفته است يا به‌طور كل امكان ترجمه و كسب مجوز در بازار نشر فارسي را پيدا نمي‌كنند. اما با نگاهي گذرا به همين كتاب‌هاي ترجمه‌شده به زبان فارسي به خوبي حجم گسترده آثار مربوط به انقلاب اسلامي قابل مشاهده است. آثاري مانند ايران بين دو انقلاب، مقاومت شكننده، طبقه، سياست و ايدئولوژي در ايران، زمينه‌هاي اجتماعي انقلاب ايران و… تنها نام اندكي از اين آثار است كه عموما به زبان انگليسي درباره انقلاب ايران نگاشته شده‌اند و تقريبا در تمام مربوط به  انقلاب اسلامي ايران  مورد  ارجاع  قرار مي‌گيرند.
مهم‌ترين ويژگي اين آثار اتكا آنها به نظريات عموما غربي است كه درباره ديگر انقلابات مدرن دنيا نيز به كار برده شده است. درواقع در بيشتر اين تحقيقات نظريه به‌طور كل به تاريخ اولويت دارد. با چارچوب‌هاي نظري گفته شده در مقدمه كتاب، به نوعي پيش‌فرض و سنگ محك خود را براي پيش برد تحقيق پيش رو اعلام مي‌كنند. به عبارت ديگر در آغاز چارچوب نظري بيان شده و با دوختن قبايي مفهومي اقدام به گردآوري داده‌هاي تاريخي براي اثبات نظريه خود مي‌كنند. اين امر درباره برجسته‌ترين آثار اين حوزه حتي كارهاي يرواند آبراهاميان نيز صدق مي‌كند. اين شكل از مواجه همواره باعث مي‌شود تنها بخشي از واقعيت مربوط به انقلاب اسلامي گفته شود و بخش‌هاي زيادي از آن مغفول واقع شود. درواقع از انقلاب ايران به واسطه اينكه با چه ابزار نظري و با چه رويكردي با آن مواجه شويم كاملا نتايج متفاوتي از تحليل‌هاي محققان بيرون مي‌آيد. اينكه محقق رويكرد ماركسيستي، وبري، ساختارگرايي، روانكاوانه، گفتماني و… اتخاذ كند كاملا مسير متفاوتي را پيش روي خود مي‌بيند. به همين جهت تاريخ انقلاب ايران طي اين چهل و اندي سال همواره دستخوش نگاهي حذفي بوده است و اين امر مهم‌ترين ضعف تحقيقات خارج كشور ايران بوده است. در اين ميان به واسطه اينكه اين آثار ازسوي محققان داخلي كمتر مورد نقد و بررسي جامع، علمي و غيرسياسي قرار مي‌گيرند به راحتي به روايت‌هاي مسلط درباره انقلاب ايران تبديل مي‌شوند. واقعيت امر اين است كه تاريخ‌نگاري رسمي ايران درباره انقلاب 57 بدون توجه به اين آثار و تنها با ابزارهاي تبليغي سعي دارد كه آنها را ناديده گرفته و با پاك كردن مساله اصلا مواجهتي پيدا نكند. مورخان و محققان مستقل نيز گاهي با غلبه نگاه سياسي و شايد بيشتر مواقع به واسطه نداشتن امكانات و فراغت كافي توانايي نقد آن دست از آثار شكل‌گرفته در دانشگاه‌هاي غرب را ندارند. كمتر كسي مي‌تواند ادعا كند آثار مذكور از قابليت تبييني و تشريحي پاييني برخوردار است و هركدام با ظرافت‌هاي بسيار سطح بالايي نگاشته شده‌اند و به اين راحتي‌ها هم نمي‌توان به نقد اين آثار رفت. ولي به هر حال بايد روزي منتظر فرا رسيدن جرياني بود كه در آن پروژه تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي خارج از مرزهاي ايران مورد نقد  و  بررسي  موشكافانه  قرار گيرد. اما در اين ميان هميشه استثنائاتي يافت مي‌شود كه بيشتر اوقات در ميان انبوه اين كارها ناديده گرفته مي‌شود و آن‌گونه كه بايد مورد توجه محققان قرار نمي‌گيرد. يكي از اين استثنائات در حوزه مطالعه انقلاب اسلامي ايران كه متعلق به نسل جديد و متاخر محققان دانشگاه‌هاي فرا مرزي است، كاري است به نام «انقلاب ناانديشيدني در ايران» تاليف چارلز كرزمن كه اخيرا از سوي انتشارات سوره مهر با ترجمه محمد كريمي روانه بازار  نشر شده  است. كتاب انقلاب ناانديشيدني در ايران داراي وجوه مختلف و عميقي در مواجه با انقلاب ايران است. اما يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي آن شايد توجه ويژه و عميق به تاريخ و تحولات عيني انقلاب ايران در كنار نقد نگاه‌هاي نظريه محور مربوط به انقلاب ايران است. كرزمن جزو اولين محققاني است كه نگاهي واقع‌بينانه به تحولات ايران به خصوص انقلاب 57 دارد. وي در اثر تحقيقي خود همواره به اهميت مردم و بازيگري آنها در انقلاب توجه دارد. آنچه مورد نظر اوست ناكارآمدي نظريات به كار برده شده براي فهم رفتار مردم انقلاب ايران است. براي اين كار او به بطن روزهاي انقلاب 57 رفته و با نگاهي ريزبينانه اتفاقات مربوط به آن روزها را رصد كرده است. در همان نگاه اول آنچه قابل مشاهده است ميزان ارجاعات گسترده اين كار است كه براي پيشبرد اين امر منابع و ارجاعات بسياري را مورد مشاهده قرار داده و هر كدام را با  ديده  نقادي مورد توجه  قرار داده است. كرزمن همان‌گونه كه در حوزه نظري سراغ منابع و چهره‌هاي گوناگون رفته است، براي توصيف و تحليل رويدادها نيز تقريبا همه منابع ايراني و غير ايراني كه تا هنگام نوشتن اين كتاب در دسترسش بوده‌اند، ديده و شايد بتوان گفت چيزي از قلم نينداخته است. از سند، كتاب و نشريه و مصاحبه با مردم عادي تا اعلاميه‌هاي دست‌نويس و پيام‌هاي تلفني مخاطبان عادي يك روزنامه در ميان ارجاعات  كرزمن  ديده  مي‌شوند.
بي‌گمان اينكه در تدوين يك اثر از هر آنچه هست استفاده شود، به‌خودي‌خود امتيازي محسوب نمي‌شود، اما وجه تمايز كرزمن نحوه استفاده او از اين منابع است كه با دقتي وسواس‌گونه در نقد بيروني و دروني آنها مي‌كوشد و با لحاظ كردن نكات ضروري در يك پژوهش تاريخي و جامعه‌شناختي، جمله يا عبارتي را از آنها نقل مي‌كند. پژوهشگر تاريخ    انقلاب

برشي از انقلاب ايران (نشر كرگدن1398)

واقعيت اجتناب‌ناپذير

مهران‌ كامروا

سال‌هايي طولاني است كه انديشمندان علوم اجتماعي درگير بحث مستمر درباره مفهوم انقلاب و علل و پيامدهاي آن هستند. انقلاب ايران با به چالش كشيدن برخي مفروضات و قضاياي بنياديني كه بيشتر نظريه‌هاي انقلاب بر پايه آنها شكل گرفته‌اند، بار ديگر به اين بحث دامن زده است. در همين‌ حال، انقلاب ايران برخي ديگر از مفروضات و قضاياي نظريه‌هاي موجود را تاييد و تصديق كرده است؛ اگرچه در تمام موارد، دامنه اين تاييدها محدود بوده و هرگز به تاييد و تصديق تمامي يك چارچوب نظري منتهي نشده است. در واقع، انقلاب ايران ضرورت ارزيابي مجدد تبيين‌هاي موجود از چرايي وقوع انقلاب‌ها را بار ديگر مطرح كرد.
علل مستقيم و بي‌واسطه انقلاب 1357 ايران به ‌نحو مشخص و بارزي سياسي بودند. انقلاب ايران از يك سو محصول فروپاشي ساختاري دولت پهلوي و از سوي ديگر نتيجه ابتكارات، تدابير و ترفندهاي گروه‌هاي مخالف رژيم بود. در عين حال، شرايط اجتماعي‌اي نيز كه اين تحولات سياسي در بطن آن اتفاق افتاد در شناخت ويژگي‌ها و پيامدهاي اين انقلاب اهميت بسيار دارد. بخش عمده‌اي از اين كتاب به تحليل و بررسي تحولات سياسي‌- ‌اجتماعي مهمي اختصاص يافته است كه به شكل‌گيري انقلاب ايران منجر شد. علاوه ‌بر اين، برخي پرسش‌هاي ديگر نيز در آن مطرح شده است: آيا وقوع انقلاب ايران اجتناب‌ناپذير بود؟ آيا انقلاب مي‌توانست رهبراني جز روحانيان و آيت‌الله خميني داشته باشد؟ و به چه ميزان ميان حكومتي كه پس از انقلاب به قدرت رسيد و اصولي كه انقلاب از آنها دفاع مي‌كرد، رابطه وجود داشت؟
وقوع انقلاب ايران به دليل وجود شرايط الزام براي وقوع آن، يعني فروپاشي نظام سياسي و عمل‌گرايي گروه‌هاي مخالف، اجتناب‌ناپذير بود. با توجه به چگونگي شكل‌گيري و تحول حكومت پهلوي در طول زمان وابستگي كامل آن به قدرت‌هاي خارجي، ساختار خويشاوندگرايانه و استبدادي آن و ناتواني‌اش در اصلاح خود و سازگار شدن با وضعيت جديد – فروپاشي ساختار حكومت پهلوي در حقيقت اجتناب‌ناپذير بود. حفظ و ثبات قدرت سياسي سلسله پهلوي، به‌طوركلي و شاه، به‌طورخاص، مستلزم تداوم دكترين نيكسون-كسينجر بود. بنا بر اين دكترين، به رژيم پهلوي در خصوص مسائل بين‌المللي تضمين داده شده و رژيم پهلوي مورد حمايت معنوي ايالات‌متحده قرار مي‌گرفت. همچنين به‌ منظور مشغول كردن مردم به مسائل اقتصادي و جلوگيري از توجه آنها به مسائل سياسي، آهنگ سريع رشد اقتصادي ايران تقويت مي‌شد. دولت پهلوي متزلزل‌تر و بي‌ثبات‌تر از آن بود كه بتواند در مقابل تغييرات شكل‌ گرفته در اوضاع بين‌المللي و تحولات داخلي مقاومت كند. اگر دكترين نيكسون‌-‌كسينجر تداوم مي‌يافت، اگر سازمان‌هاي بين‌المللي حقوق بشر از قبيل سازمان عفو به خشونت‌ها و وحشي‌گري‌هاي ساواك توجه نشان نمي‌دادند و اگر قيمت نفت در سال‌هاي پس از 1353 به ‌شدت افزايش مي‌يافت، ممكن بود رژيم پهلوي از هم فرو نپاشد. اما تمام اين مسائل به وقوع پيوست و رژيم پهلوي نتوانست به ‌نحوي مناسب با آنها برخورد كند. با توجه به اجتناب‌ناپذير بودن فروپاشي رژيم پهلوي و با توجه به اين واقعيت كه در دوره پهلوي همواره گروه‌هايي وجود داشتند كه در پي سرنگوني اين نظام بودند، شكل‌گيري انقلاب ايران، در حقيقت اجتناب‌ناپذير بود. در فصول سوم و پنجم كتاب، به اين موضوع پرداخته شده كه به دست گرفتن رهبري انقلاب از سوي روحانيان نيز اجتناب‌ناپذير بود، اگرچه تا حد زيادي اشتباهات رژيم اين مساله را تسهيل كرد. روحانيان هژموني اجتماعي و فرهنگي داشتند و به منابع بسيج سياسي كه ديگر گروه‌ها فاقد آن بودند، دسترسي داشتند. هنگامي كه در نهايت رژيم به اين نتيجه رسيد كه روحانيان منبع اصلي مخالفت با رژيم هستند، تنها دست به اقداماتي زد كه رهبري روحانيان بر انقلاب را تسهيل كرد. رژيم در مقاله‌اي كه در يكي از روزنامه‌ها به چاپ رسيد به آيت‌الله خميني توهين و بر تبعيد آيت‌الله خميني از عراق به فرانسه پافشاري و به اميد فرونشاندن ناآرامي‌ها و ساكت كردن روحانيان، سعي در خشنود كردن روحانيان انقلابي موجود در داخل كشور كرد. اما تمام اين اقدامات نتيجه عكس داد و تنها به تشديد انقلابي‌گري روحانيان و آيت‌الله خميني منجر شد.  با وجود اين، حتي اگر حكومت دست به چنين اقداماتي نمي‌زد، اين امكان وجود نداشت كه گروه‌هاي ديگر بتوانند رهبري انقلاب را به دست گيرند. روحانيان از حمايت شديد دو گروه از مهم‌ترين گروه‌هاي انقلابي يعني طبقات متوسط و مهاجران روستايي برخوردار بودند. تغييرات اجتماعي دهه‌هاي 1340و 1350 به ناكامي و سرخوردگي گسترده طبقات متوسط منجر شد كه از ميان آنها روشنفكران از احساس هويت فرهنگي دفاع و حمايت كردند. طبقات پايين كه بيشتر تركيبي از مهاجران روستايي و كارگران صنعتي بودند، چنين احساس مي‌كردند كه از بقيه جامعه بيگانه شده‌اند و در پي چيزي بودند تا بتوانند با تكيه بر آن خود را در برخورد با محيط بيگانه و ظاهرا ناسازگاري كه در آن گرفتار آمده بودند، هويت بخشند.  عنصر مشتركي كه هم طبقات متوسط و روشنفكران در پي يافتن آن و هم طبقات پايين به آن وابسته و متكي بودند، «اسلام» بود.
مترجم:
مصطفي   مهرآيين

منبع: روزنامه اعتماد 21 بهمن 99

LEAVE YOUR COMMENT

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *